Historia bonga: jak zmieniała się fajka wodna

Współczesne słowo „bongo” przywołuje zwykle określoną grupę przedmiotów, lecz muzealne zbiory obejmują także inne fajki wodne: odmienne kształtem, materiałem i układem części. Wspólna obecność komory wodnej nie oznacza, że każdy z tych obiektów jest bezpośrednim przodkiem dzisiejszego beakera.

Dlatego zamiast szukać jednego przełomowego roku, przyjrzyjmy się kilku konkretnym rzeczom. Przy każdej można zadać te same pytania: co jest zachowane, jak została datowana, z czego ją wykonano i co pozostaje niepewne? Takie spojrzenie nie odbiera historii koloru. Przeciwnie — pozwala dostrzec detale, które znikają w opowieści skróconej do jednego hasła.

Nargile ze zbiorów The Walters Art Museum ma szczególnie ciekawą historię materiału. Niebiesko-białe chińskie naczynie porcelanowe pochodzi z około 1720 roku. Dopiero w połowie XIX wieku osmańscy rzemieślnicy przystosowali je do roli fajki wodnej, dodając metalowe okucia, w tym elementy ze złoconego srebra.

To dwie różne daty dotyczące jednego zachowanego przedmiotu. Około 1720 roku powstała porcelanowa część, a nie cały zestaw w późniejszej postaci. Obiekt pokazuje możliwość ponownego wykorzystania dekoracyjnego naczynia i połączenia rzemiosła różnych miejsc. Nie jest dowodem, że wszystkie fajki wodne miały taki początek.

Warto zatrzymać się przy samej idei: przedmiot mógł otrzymać nową funkcję, zachowując wcześniejszą dekorację. Dzisiejsze oko zauważy niebieski ornament, historyk musi dodatkowo rozdzielić etapy powstawania całości.

Science Museum Group opisuje chińską fajkę wodną datowaną na lata 1801–1830. Jej wykonawca pozostaje nieznany. W opisie pojawiają się biały metal, emalia oraz grawerowane motywy kwiatowe i roślinne. To inna estetyka niż przejrzyste szkło: charakter tworzą powierzchnia, ornament i metalowe detale.

Z kolei British Museum przechowuje XIX-wieczną podstawę fajki typu hookah, związaną z Dekanem i zdobioną srebrną inkrustacją w technice bidri. Zachowana część ma 16,5 cm wysokości. Ten wymiar dotyczy podstawy, a nie kompletnej fajki wraz z wszystkimi pozostałymi elementami.

Takie rozróżnienie ma znaczenie również podczas oglądania zdjęć. Muzealna fotografia może przedstawiać cały obiekt albo tylko fragment dawnego zestawu. Brakującej szyjki czy innego elementu nie należy uzupełniać w wyobraźni i potem przedstawiać takiego domysłu jako pewnej rekonstrukcji.

W Amsterdam Pipe Museum znajduje się chińska fajka wodna APM 19.614, datowana na okres 1860–1920. Zbiornik wykonano z bambusa, uzupełniając go metalowymi okuciami z paktongu. Drewniany trzon kończy zakrzywiona część z mosiężnym ustnikiem.

W jednym przedmiocie spotykają się więc różne materiały, każdy przy innym fragmencie konstrukcji. Sam bambus nie opisuje całej bryły, a zakres dat nie wskazuje momentu wynalezienia bonga. Jest datowaniem tego konkretnego eksponatu.

To ciekawy kontrast wobec oczekiwania, że nazwa materiału wyjaśni wszystko. Podobne uproszczenie zdarza się dziś przy określeniu „szklane bongo”: mówi ono coś ważnego, ale nie wyjaśnia jeszcze rodzaju czaszy, przebiegu kanału ani sposobu połączenia części.

Ten sam amsterdamski zbiór opisuje figuralną fajkę wodną w postaci leżącego słonia. Trąba układa się w kształt litery S i pełni rolę trzonu, a czasza ma kwiatową formę. Czerniony mosiądz i ozdobne detale sprawiają, że konstrukcja jest zarazem małą rzeźbą.

Muzeum podkreśla niepewność datowania: rozważane przypisanie do XVIII wieku nie ma rozstrzygającego potwierdzenia, a inne cechy przywodzą na myśl XIX stulecie. Nie warto usuwać tej niepewności tylko po to, aby dopisać atrakcyjniejszą datę.

Można natomiast dostrzec estetyczne podobieństwo do dzisiejszej chęci nadawania akcesoriom zwierzęcych lub fantazyjnych kształtów. To porównanie pomysłu projektowego, nie dowód ciągłej tradycji prowadzącej od tego słonia do konkretnego współczesnego produktu.

Inny rodzaj źródła stanowi patent US4216785A „Water pipe or bong”. Zgłoszono go 25 sierpnia 1977 roku, a opublikowano 12 sierpnia 1980 roku. Jako wynalazców wymieniono Williama V. Ericksona, Paula K. Jarviego i Freda L. Millera.

Dokument opisuje konkretną konstrukcję z pionowym cylindrycznym korpusem na podstawie oraz rozwiązaniem rozdzielającym komory i prowadzącym między nimi kanał. Przywołuje też wcześniejsze patenty. Nie należy więc przedstawiać daty jego publikacji jako wynalezienia pierwszego bonga ani przypisywać wymienionym osobom autorstwa całej kategorii.

Patent jest użyteczny do poznania opisanego rozwiązania i jego dokumentacji. Zamieszczone w nim zapewnienia o korzyściach użytkowych nie stają się przez to niezależnym badaniem skuteczności. W historii konstrukcji można omówić układ części bez powtarzania takich obietnic.

Gdy patrzysz na współczesne modele, możesz porównywać kilka osobnych warstw: materiał, sylwetkę, dekorację i połączenia. Przejrzysty korpus pokazuje wnętrze, metalowa powierzchnia może eksponować ornament, a figuralna forma zamienia cały przedmiot w motyw. Żadna z tych cech nie zastępuje informacji o konkretnej budowie.

Historyczne przykłady uczą też uważnego czytania opisów. Data naczynia nie musi być datą całego zestawu, wysokość podstawy nie jest wysokością kompletnej fajki, a nazwa wynalazcy w patencie dotyczy wskazanego rozwiązania. To drobne rozróżnienia, które chronią przed tworzeniem efektownej, ale zbyt prostej opowieści.

Nie trzeba przy tym rezygnować z przyjemności oglądania. Właśnie szczegół — trąba słonia, roślinny ornament, bambusowy zbiornik lub rytm metalowych okuć — sprawia, że przedmiot zapada w pamięć. Historia staje się ciekawsza, gdy pozwalamy różnym formom zachować własny kontekst.

Wiesz już, dlaczego dziejów fajki wodnej nie warto zamykać w jednej dacie i jednym kształcie. Muzealne eksponaty pokazują materiały, dekoracje oraz kolejne etapy życia przedmiotów, a patent dokumentuje konkretne rozwiązanie techniczne. Przy następnym oglądaniu bonga zwróć uwagę na detal, który nadaje mu charakter — i osobno na informacje, które rzeczywiście potwierdzają jego budowę.